środa, 7 lipca 2021

"Jak to wyjaśnić?" - czyli odpowiedzi na głupie pytania

Autor
: Kacper Pitala
Tytuł: Jak to wyjaśnić? W poszukiwaniu odpowiedzi na pytania, które pozornie nie mają odpowiedzi
Miejsce i rok wydania: Kraków 2021
Wydawca: Otwarte

Dawno, dawno temu, za dzieciaka miałam takie trzy książeczki: Dlaczego woda jest mokra, Dlaczego sól jest słona i Dlaczego zebra jest w paski – trzy pozycje z krótkiej serii „odpowiedzi na głupie pytania” Jana Rurańskiego. I wprawdzie kompletnie już nie pamiętam żadnej z odpowiedzi na tytułowe pytania, ale siedzi mi w głowie wspomnienie, że te książki mi się bardzo podobały. I co tu dużo kryć: kiedy trafiłam na Jak to wyjaśnić?, trochę strzeliła mnie nostalgia. Albo może po prostu nigdy nie wyrosłam z fazy „chcę wiedzieć rzeczy, ale tak, żeby to było ciekawe i nie wymagało za dużo nauki”. Tak czy owak, książka Kacpra Pitali okazała się bardzo trafionym nabytkiem.

Trzeba powiedzieć to bardzo jasno i wyraźnie: to nie jest tytuł dla ludzi z takim prawdziwie naukowym zacięciem, którzy przez lata siedzą w astrofizyce, biologii czy inszych dziedzinach. Jak to wyjaśnić? to książka popularnonaukowa i w tym określeniu mamy duży nacisk na człon „popularno-”. I w sumie to bardzo dobrze – jak ktoś potrzebuje czegoś więcej, to ma specjalistyczne, stricte naukowe publikacje. Kacper Pitala zapewnia czytelnikowi kilka garści bardzo fajnych ciekawostek, którymi możemy się pochwalić w towarzystwie w najmniej odpowiednich momentach i pełne autentycznej pasji poszukiwania odpowiedzi na pytania typu "kiedy jest teraz?" czy "czym jest nic?" (stąd nie powinno budzić zdumienia moje skojarzenie z książeczkami z dzieciństwa). Te pytania są, oczywiście, troszkę pretekstowe, bo tłumacząc na przykład, dlaczego pojęcie jest zielone, tak naprawdę autor rzuca w czytelnika miniwykładem w ogóle o postrzeganiu kolorów, złudzeniach optycznych i tego typu rzeczach, które - przynajmniej na pozór - nie mają za wiele wspólnego z samym "zielonym pojęciem". Ale to wcale nie znaczy, że te główne pytania są bez znaczenia i zostawia się je bez żadnej odpowiedzi. Po prostu docieramy do niej dość okrężną drogą. Człowiek nawet nie zauważa, kiedy do jego głowy wślizguje się jakaś wiedza i - co ważne - ciekawość, chęć samodzielnego pogłębienia tematów. Bo przecież ta książka nie mówi nam wszystkiego. Bah, nawet nie próbuje udawać, że wyczerpuje jakikolwiek temat. Ona ma zaledwie zaczepić wędkę - reszta zależy od nas. I wydaje mi się, że to jest bardzo zgodne z założeniami publikacji popularnonaukowych. Mają popularyzować, a nie dawać gotowe odpowiedzi na wszystko. A co jeszcze lepsze, czytelnik nie jest zostawiony sam sobie z tą rozbudzoną ciekawością, bo do każdego rozdziału dostajemy bibliografię. Bardzo mnie to ucieszyło i jestem mocno przekonana, że w bliższej lub dalszej przyszłości z tego sobie skorzystam.

Autor sam przyznaje, że nie jest ekspertem w tematach poruszonych w książce – nie znał się na nich, ale go zainteresowały, więc po prostu zaczął szukać informacji. Myślę, że w tym tkwi tajemnica sukcesu Jak to wyjaśnić? – bo nie sztuką byłoby zalanie czytelnika wiedzą i wieloletnim riserczem, być może takim, które wynika ze studiowania danej dziedziny. Myślę zresztą, że to pułapka, której nie uniknął tak do końca Dawid Myśliwiec w Przepisie na człowieka (więcej o tej książce innym razem) – sztuką jest dokonać takiej selekcji wiedzy, żeby dało się to zaproponować czytelnikowi w atrakcyjny sposób, bez przytłoczenia go. W przypadku Jak to wyjaśnić? autor sam jest trochę takim docelowym czytelnikiem – z dużą dozą pewności więc może ocenić, co będzie fajne, a co stanowi już nadmiar informacji.
Jak to wyjaśnić? to lektura lekka i przyjemna. Jeśli ktoś słyszał autora na jego jutubowym kanale, bardzo szybko można się zorientować, że jej język jest w zasadzie jednaki ze stylem prezentowanym na tymże kanale. Do tego stopnia, że właściwie słyszy się głos Kacpra Pitali podczas czytania. To trochę creepy, ale jednocześnie taki płynny, swobodny sposób pisania sprawia, że całkiem dużo się zapamiętuje.
Dodatkowo bardzo spodobało mi się zakomponowanie całej książki – to znaczy płynne połączenie ze sobą poszczególnych rozdziałów, tak że z jednego wynika kolejny, z tego jeszcze następny, a koniec końców wszystko się wdzięcznie zapętla i w tych rozważaniach o kosmosie, czasie i całej reszcie lądujemy w punkcie wyjścia.

Jeśli miałabym się do czegoś przyczepić, to (prawdziwa intelektualistka ze mnie wychodzi w tym wpisie) brak obrazków. Już tłumaczę: w jednym z rozdziałów autor omawia kilka złudzeń optycznych. To są dość znane złudzenia, np. z obiektem rzucającym cień na szachownicę, ale jednak nie każdy musi znać wszystkie obrazki z internetu. A opisywanie takiej grafiki i omawianie, na czym polega dane złudzenie, to dość karkołomne zadanie. Podobnie czytelnika mogła ominąć sukienkagate, wiecie, z tą sukienką, co to była czarno-niebieska albo biało-złota. Przy czym okej, brak zdjęcia sukienki jeszcze mogę zrozumieć, bo ilustracja siłą rzeczy musiałaby być w kolorze, ale wspomniana już szachownica spokojnie dałaby radę w czerni i bieli, więc hej – czemu by nie? To trochę jakby w podręczniku do polskiego było omówienie „Pejzażu z upadkiem Ikara”, ale bez zamieszczenia reprodukcji obrazu. Niby się da, ale jednak trochę dziwnie.

Ale to chyba był jedyny moment, kiedy rzeczywiście coś mi zazgrzytało. Owszem, trochę mnie zaskoczył kompletny brak Neila deGrasse Tysona w bibliografii, ale to wrażenie było tak naprawdę spowodowane tym, że w pierwszym rozdziale autor objaśnia definicję kosmosu i zapoznaje czytelnika z pojęciem „linii Kármána” – a ja parę dni przed lekturą oglądałam krótkie wideo na kanale StarTalk właśnie na ten temat. Moja chęć ujrzenia Tysona w bibliografii więc może być absolutnie subiektywna i wynikająca z mojej sympatii do tego astrofizyka i popularyzatora nauki (ma do perfekcji opanowane bycie jednocześnie zarąbiście mądrym i proste, atrakcyjne przekazywanie tej wiedzy).

Tak poza tym, to po prostu fajna, lekka książka, która da radę i poszerzyć nieco horyzonty, i zaciekawić. Ja na przykład wreszcie zrozumiałam, czym jest efekt Dopplera, o którym wprawdzie słyszałam wcześniej i tak tyle o ile ogarniałam, ale po prawdzie to jednak nie za bardzo.  Jeśli ktoś na co dzień śledzi i/lub czyta innych popularyzatorów nauki, jest pewna szansa, że sporą część ciekawostek z Jak to wyjaśnić? miał okazję już poznać. Ale raczej wątpię, żeby tak zupełnie wszystkie. Po lekturze nie staniemy się geniuszami, ale na pewno będziemy mieć poczucie fajnie spędzonego czasu. A o nanokryształach kameleonów będę pamiętała pewnie jeszcze długo, bo hej, jeśli to nie jest czyste i radosne saj-faj, to ja już nie wiem, co nim jest.




Ciekawe, że jesteśmy w stanie teoretycznie zajrzeć tak absurdalnie daleko w czasie - choć jest w tym też pewien oczywisty haczyk. Mamy teraz pewną wiedzę na temat naszego uniwersum, wiedzę na temat rządzących nim praw fizyki i limitów takich jak prędkość światła. Na podstawie owej niepełnej wiedzy przewidujemy przyszłość, ale gdy tylko stan wiedzy ulegnie zmianie, nasza wizja nadchodzącej historii wszechświata też może się dramatycznie zmienić. Wiele jest potencjalnych rzeczy, których nie wiemy, albo rzeczy, o których myślimy, że wiemy - ale tylko do czasu, aż ktoś nie udowodni, że się myliliśmy. Jednak póki co nasza wciąż jeszcze młoda nauka przewiduje, że kiedyś, za niewyobrażalnie wiele lat, po wszystkim nie zostanie zupełnie nic.

środa, 30 czerwca 2021

Wesołego Międzynarodowego Dnia Planetoid!

Autor
: Stanisław Lem
Tytuł: Astronauci
Miejsce i rok wydania: Warszawa 2009
Wydawca: Agora

Kiedy zaczęłam (po raz kolejny) mozolne wskrzeszanie tego bloga, nie planowałam, że notki wybiorą sobie akurat środy, żeby się pojawiać. Jakoś samo tak wyszło. A potem wyszło tak, że 30 czerwca to też środa. I zupełnie bez łączenia jakichkolwiek kropek, tak po prostu na fali lemowskiego roku, wciągnęłam Astronautów. I nagle zorientowałam się, że hej: bardziej idealnie nie mogło trafić!
Oto więc, w ramach świętowania sto trzynastej rocznicy katastrofy tunguskiej (która miała miejsce dokładnie 30 czerwca 1908 roku) oraz ustalonego przez ONZ w 2016 roku Międzynarodowego Dnia Planetoid (btw, wiedzieliście, że Brian May, gitarzysta Queen, jest również astrofizykiem i właśnie jednym z pomysłodawców ustanowienia tego dnia? Ja nie wiedziałam!), popełniam notkę tak tunguską i tak lemowską, jak tylko umiem: przed Państwem Astronauci.

W ogóle to jest powieść dla mnie prywatnie trochę dołująca: no bo wydana po raz pierwszy w 1951 roku, czyli Stanisław Lem miał wówczas 30 lat. I taki debiut powieściowy. Nie żebym zazdrościła, no ale ten – zazdroszczę bardzo. Przy czym oczywiście nie sposób tutaj nie nadmienić, że Astronauci są mocno wpisani w czasy, w których powstali, i w pewnych punktach nie zestarzeli się najlepiej. Z drugiej jednak strony, czy naprawdę jest tak źle? Nie sądzę.
Jasne, bardzo łatwo jest dostrzec w Astronautach cienie komunistycznej propagandy: mamy bardzo wprost powiedziane, że kapitalizm był błędem i dopiero porzucenie go na rzecz komunizmu przyniosło ludzkości prawdziwy postęp i – co tu owijać w bawełnę – szczęście. Kurde, futurystyczny pierwiastek, który umożliwił człowiekowi eksplorację kosmosu, nazywa się Communium! Z drugiej zaś strony, Jerzy Jarzębski w posłowiu bardzo gorliwie tłumaczy, że nie, Lem absolutnie nie dał się uwieść systemowi i to w ogóle o coś innego chodziło – i w pierwszej chwili nawet się zdziwiłam, że po jaką cholerę tak bronić pisarza, przecież dobra książka to po prostu dobra książka, nikt nikogo nie oskarża… a potem pomyślałam sobie, że pewnie przez wiele lat Lem rzeczywiście był oskarżany i ten defensywny ton posłowia Jarzębskiego nie wziął się znikąd. Próbuje czarować rzeczywistość, bo wielu było takich, którzy próbowali z kolei wmawiać Lemowi dziecko w brzuch.
I uświadomiłam sobie, jak bardzo to wszystko jest dla mnie bez sensu. W momencie publikacji Astronautów, Stanisław Lem miał – jak wspomniałam – trzydzieści lat.  Jego młodość to II wojna światowa, a żydowskie pochodzenie nie ułatwiało mu w tamtym czasie życia. I myślę sobie, że gdybym była takim dwudziestoparolatkiem zaraz po wojnie, pewnie też bym chciała wierzyć w propagandę, którą rzucałaby we mnie władza. Świat jest wówczas prostszy i czytelniejszy, daje nadzieję po okropieństwach wojny. Dodatkowo oczywiście dochodzi cenzura: można publikować teksty zgodne z jedyną słuszną linią albo nie publikować wcale. Zazwyczaj człowiek musi chociażby jeść, żeby żyć, więc jednak opcja „publikować” wydaje się nieco lepsza. Tak więc naprawdę nie widzę powodów, żeby czepiać się Lema o komunistyczne naleciałości w Astronautach. Tak, są obecne. I nie, nie są niczym złym.
W ogóle to jest nawet trochę zabawne, że te peany na cześć komunizmu miałyby komukolwiek przeszkadzać – bo przecież one nie są niczym dziwnym czy odosobnionym w historii. W analogiczne tony uderzały Stany Zjednoczone – i uderzają w sumie dalej. Kurde, nie szukając daleko, Star Trek jest pełen idealistycznego pierdololo, na które jednak mało kto narzeka, no bo jest okołoamerykańskie, a nie radzieckie. Myślę, że jednak dorośli ludzie powinni umieć odróżnić pochwalanie pewnych ideałów (jak wspólna praca ponad podziałami, altruizm czy odrzucenie zabobonów) od pochwalania całych systemów, które w jakimś punkcie podpierały się tymi ideałami.
Ale do rzeczy, bo poświęciłam zdecydowanie za dużo miejsca na uwagi zupełnie poboczne.

Jak się bronią dziś Astronauci? Świetnie. Naprawdę moim zdaniem świetnie. Ich bodaj największym problemem jest to, że przez ostatnie siedemdziesiąt lat nauka poszła do przodu – no i zarówno nasza wiedza o katastrofie tunguskiej, jak i o Wenus, jest bez porównania większa niż w roku 1950. Jeśli chodzi o ten pierwszy temat, to w sumie traktuję to raczej jako wycieczkę sentymentalną niż jakiś rzeczywisty mankament. Sama pamiętam, jak za dzieciaka z zapartym tchem oglądałam jakieś dokumenty na Discovery o tym, jak to nie wiadomo, co się wtedy wydarzyło. Ta nuta tajemnicy, choć teraz już nieco osłabła, nadal żyje gdzieś w pamięci. Nadal przypomina, że nie wiemy wszystkiego.
Jest jeszcze drugi temat: Wenus. Dziś wiemy, że planeta opisana przez Lema nie ma nic wspólnego z Wenus krążącą wokół naszego Słońca. Ale to aż niebywałe, jak bardzo mi to nie przeszkadzało w czasie lektury. W sumie wystarczy wyobrazić sobie, że to dowolna inna planeta – choćby i fikcyjna. Ot, jakiś glob, którego istnienie w Układzie Słonecznym zakładamy dla potrzeb fabuły. Nie takie rzeczy autorzy kazali łyknąć czytelnikom. A planeta sama w sobie jest super ciekawa, spójnie pomyślana, zagadkowa i przekonująca. No i, przede wszystkim, strasznie wciąga. Czym jest Martwy Las? O co chodzi z dziwną białą kopułą? Dokąd prowadzi tajemnicza rura? Czy w ogóle są jacyś mieszkańcy, z którymi można by próbować się porozumieć? Tak, nie jest to wszystko zgodne ze współczesnymi odkryciami. A wiecie, co jeszcze nie jest zgodne ze współczesnymi odkryciami? Księżniczka Marsa Burroughsa. I cóż z tego? Absolutnie nic. Bo to dalej świetnie się czyta. Bo liczy się fabuła.
Okej, w którym momencie widać, że powieść się zestarzała? Kiedy Lem sugeruje, że świetnym pomysłem byłoby ocieplenie biegunów. Bo, rozumiecie, tam bez sensu jest tak zimno, tyle miejsca się marnuje. Hej, zróbmy atomowe ciulwieco i zlikwidujmy lodowce. Przy dzisiejszej wiedzy o zagrożeniach płynących z antropogenicznych zmian klimatu to brzmi niemal groteskowo. Ale hej – można na to przymknąć oko. To i tak nie ma wpływu na właściwą historię.

Owszem, nie jest łatwo wsiąknąć w tę powieść. Jeśli w przypadku Solaris wspominałam o obszernych fragmentach z ekspozycją, to tutaj ekspozycja przekracza granice rozsądku. Niemal jedna trzecia książki to bardzo szerokie i rzetelne zarysowanie historii badań nad katastrofą tunguską, a także dokładny opis konstrukcji Kosmokratora. Prawdę mówiąc, wcale się nie dziwę, że zaczynałam tę powieść jakieś trzy razy (a zaczynałam – od kilku lat robiłam do niej podejścia). Tu trzeba być przygotowanym. Trzeba wiedzieć, na co się zgadzamy. Autor nie wrzuci czytelnika od razu w wartką akcję. Ale jeśli czytelnik da się ponieść historii, to jej zwieńczenie będzie bardzo satysfakcjonujące.
W dodatku tych wspomnianych wcześniej naleciałości komunistycznych tak naprawdę później w ogóle nie ma, bo i uwaga narratora skupia się na zupełnie innych problemach.

Bohaterowie są ciekawi, wiarygodni i nie są przesadzeni. Postać, z perspektywy której poznajemy przygody załogi Kosmokratora, pilot Smith, prawdę mówiąc chyba żadnej roboty nie wykonuje jak należy. Rozbije samolot, narazi całą ekspedycję przez swoje nierozsądne decyzje, a nawet zaśpi – jeśli coś da się spieprzyć, on to spieprzy. Jednocześnie nie odnosi się wrażenia, że jest kulą u nogi reszty załogi. Jest po prostu człowiekiem. I ma swoje mocne strony, po prostu nie zawsze to właśnie one są w cenie. Pozostali bohaterowie zresztą też nie są nieomylni, dzięki czemu jakoś tak przyjemniej śledzi się ich perypetie. Czujemy żal, kiedy Czandrasekar (niezmiennie nurtuje mnie, czy ten bohater jest w jakimś stopniu inspirowany Subrahmanyanem Chandrasekharem, choć pewnie nie) musi zostać na pokładzie rakiety i pilnować Maraxa, podczas gdy w gruncie rzeczy chciałby choć raz rozejrzeć się po planecie. Czujemy ciężar decyzji podejmowanych przez Arseniewa. To wszystko po prostu działa.

Astronauci to świetna pozycja, tylko trzeba wiedzieć, na co się porywamy. Tak, mamy tam echa minionego ustroju. Mamy też nieco przestarzałą wiedzę. Ale poza tym, mamy też bardzo ciekawą historię, stworzony z rozmachem i pomysłem świat, fajnych bohaterów i tajemnicę, którą bardzo chciałoby się rozwiązać. Może nie należałoby zaczynać od tego tytułu swojej przygody z twórczością Lema, ale na pewno jest na Astronautów miejsce w puli lemowskiej prozy do przeczytania. Z początku może męczyć, ale ze wszech miar warto. Warto widzieć, jak to się wszystko zaczęło: to zgłębianie obcości, konfrontowanie ludzkości z kosmicznymi bytami. Te koncepcje, które z czasem rozwinęły się w Solaris czy Niezwyciężonym. Dla mnie to trochę jak poznanie historii Trelane’a z oryginalnej serii Star Treka w kontekście późniejszego pojawienia się Q – niby jeszcze nie to, ale już widać zarys myśli. Bardzo fajne i bardzo cenne. A z czasem tylko zyskuje.






- Siedemdziesiąt sześć głosów padło za pokojowym rozwiązaniem konfliktu – powiedział. – Decyzja ta nie jest oczywiście ostateczna, ale nie o to  tej chwili chodzi. Od z górą ośmiuset tysięcy lat żyje na Ziemi gatunek ludzki. W czasie pełnej trudów i cierpień drogi pokoleń poznał on nie tylko sposoby opanowania sił przyrody, ale nauczył się także kierowania siłami społecznymi, które przez całe wieki udaremniały postęp, zwracając się przeciw człowiekowi. Epoka wyzysku, nienawiści i walki skończyła się wreszcie kilkadziesiąt lat temu zwycięstwem wolności i współpracy narodów. Jednakże nie jest nam dane spocząć i zadowalać się osiągnięciami. Na progu nowej ery nastąpiło pierwsze zetknięcie cywilizacji ludzkiej z pozaziemską, i oto wydano na nas wyrok zagłady. Cóż mamy począć? Czy na groźbę rzuconą z innej planety opowiedzieć ciosem, który zniszczy atakujących? Moglibyśmy tak zrobić tym swobodniej, że mamy do czynienia z istotami całkowicie od nas odmiennymi, którym nie można przypisać ani uczuć, ani umysłowości ludzkiej. A jednak, mając do wyboru wojnę i pokój, wybraliśmy pokój. W tym naszym kroku widzę głęboką więź człowieka z całym Wszechświatem. Minęła epoka, w której uważaliśmy Ziemię za planetę wybraną spośród wszystkich.  Wiemy, że w nieskończonej przestrzeni toczą się miliardy światów podobnych do naszego. Cóż stąd, że istniejące na nich formy czynnego trwania, które nazywamy życiem, są nam nieznane,. My, ludzie, nie uważamy się za lepszych ani gorszych od wszystkich innych mieszkańców wszechświata. Prawda, z naszą decyzją wiąże się nieprzewidziane ryzyko, olbrzymie trudy i niebezpieczeństwa. Mimo to jesteśmy jednomyślni. My, uczeni, służymy społeczeństwu, jak wszyscy jego członkowie. Jesteśmy równymi wśród równych, ale jedno jest nam dane szczodrzej niż innym. Odpowiedzialność. Podejmujemy ją świadomi naszego obowiązku wobec świata.

środa, 23 czerwca 2021

Rok Lema: "Solaris"

Autor: Stanisław Lem
Tytuł: Solaris
Miejsce i rok wydania: Warszawa 2008
Wydawca: Agora

Pomyślałam, że może trzeba poczytać trochę mądrych rzeczy. A skoro i tak jest rok Lema, to czemu by nie wrócić do tego autora, którego dotąd znałam głównie z Ijona Tichego oraz Fiaska. No i Ulv we mnie rzucił Lemami z domowej biblioteczki. Chyba więc nie miałam wyboru. Zaczęłam od Solaris (teraz wreszcie będę mogła obejrzeć ekranizacje i Słynny Pośladek Clooneya).
O czym konkretnie jest Solaris, zapewne cała ludzkość już od dawna wie. Ale prawdę mówiąc, nawet jeśli ktoś nie wie, to w sumie samo to, o czym jest powieść, trudno nazwać spoilem. Bo przecież o tym, że ocean na Solaris żyje, czytelnik dowiaduje się niemal od razu po rozpoczęciu lektury. Wkrótce potem z łatwością przychodzi rozkminienie, skąd się biorą dziwni goście wewnątrz stacji. I właściwie w ogóle nie jestem w stanie więcej powiedzieć o wydarzeniach zachodzących na Solaris. To nawet zabawne, że mimo wszystko powieść ma całkiem uczciwą pojemność i, co więcej, przez cały czas trzyma w napięciu. Na dobrą sprawę można by to samo streścić w opowiadaniu.
No, ale to by oznaczało wyrzucenie na przykład wielostronicowego zarysowania historii solarystyki – wszystkich nazwisk badaczy, kolejnych teorii na temat oceanu czy nomenklatury związanej z aktywnością fal. Jak my byśmy sobie bez tego poradzili?
Okej, okej – trochę sobie śmieszkuję, oczywiście. Faktycznie na pierwszy rzut oka ta historii solarystyki wydaje się absurdalnie zbędna – i zresztą może jest zbędna, ale trzeba przyznać, że nadaje powieści fajny klimacik. Czytelnik wsiąka w ten akademicko-naukowy światek, w którym profesorowie spierają się o detale, które nie interesują nikogo poza nimi – i to jest tak niesamowicie przekonujące. Tak bardzo widać, że autorem jest osoba obeznana z tą rzeczywistością, a w konsekwencji również bohaterowie, którzy wszak są uczonymi, stają się przekonujący (nawet jeśli noszą te straszne siatkowe koszule).
Ale tak abstrahując od śmieszków – będę spoilować. Uczciwie ostrzegam.

Ogromnie podoba mi się też relacja Kelvina z innymi. To znaczy jasne, moim ulubionym bohaterem i tak był Sartorius, ale to właściwie nie jest nic zaskakującego. Pojawia się raptem w dwóch scenach na krzyż i nic o nim nie wiadomo, może poza faktem, że wydaje się wkurzony na cały świat – wyobraźnia robi swoje. Na przykład ogromnie jestem ciekawa, czym był jego „gość”.
Ale Kelvin obracał się głównie w towarzystwie dwóch osób: Snauta oraz Harey. Bardzo interesująca jest stopniowa zmiana nastawienia bohatera do tej drugiej: z początkowej ostrej niechęci czy wręcz lęku, przechodzimy do totalnej akceptacji, wręcz jakiegoś koślawego zastępczego romansu, w którym obie strony wiedzą, że to nie ma szans, ale chcą się oszukiwać, ile się da, bo to lepsze niż nic. I wprawdzie nie mamy obszernej ekspozycji, w której poznalibyśmy pełną historię związku sprzed tragicznej śmierci kobiety, ale to zdecydowanie nie jest konieczne, bah, tak jest nawet lepiej. Czytelnik wie dokładnie tyle, ile musi, żeby nadążyć za wątkiem. Chciałabym, żeby współcześni twórcy tak dobrze potrafili wyczuć granicę między całkowicie zbędnym przytaczaniem dokładnej genezy wszystkiego a wrzuceniem odbiorcy w chaos bez jakichkolwiek odpowiedzi czy nawet sugestii. Tutaj Lem zrobił to, moim zdaniem, idealnie.

Ale głównym bohaterem pozostaje jednak ocean i w ogóle cała Solaris – Kelvin, Snaut czy Sartorius to tylko obserwatorzy, którzy mówią nam coś o kondycji ludzi w tej wersji przyszłości, ale bardzo niewiele dowiadujemy się od nich o tytułowej planecie.
A to jest fantastyczna planeta, jak Jeżusia kocham. I pomijam już nawet samą ideę żywego oceanu i prób zrozumienia go – oczywiście, to jest pasjonujące i po lekturze człowiek nadal się zastanawia, która z interpretacji zjawiska, przedstawionych przez bohaterów, jest właściwa: czy ocean próbował porozumieć się z przybyszami z Ziemi? Czy był czymś w rodzaju rodzącego się bóstwa? Do mnie dość mocno przemawia wyjaśnienie z kosmicznym dzieckiem, które po prostu wypróbowuje swoje możliwości i bawi się – jasne, ludziom może wydawać się istotą przepotężną, niemal boską, zagadkową i nieskończenie starą, ale ludzka perspektywa jest jednak bardzo biedna. Tymczasem ocean przypomina mi trochę (uwaga, to będzie dalekie skojarzenie) Trelane’a z odcinka The Squire of Gothos z oryginalnej serii Star Treka. Trelane również jawi się Kirkowi i reszcie jako wszechmogący i również nie wiemy, do jakiego gatunku należy. Ale pod koniec odcinka dowiadujemy się, że w istocie nasz rozrywkowy kosmita jest niczym więcej, jak tylko psotnym dzieckiem, które zaraz dostanie opiernicz od rodziców.
Nie twierdzę, że ocean na Solaris ma gdzieś swoich kosmooceanicznych rodziców, ale swobodnie może być dzieckiem. Nawet to jego umykanie przed dotykiem ludzi wygląda mi trochę na takie droczenie się.
Ale ja miałam nie o tym: bo jakkolwiek sam zamysł oceanu jest oczywiście świetny, to tym, co mnie naprawdę zafascynowało, były opisy Solaris. Niesamowicie piękne i plastyczne opisy wzbudzonego, bulgocącego oceanu, spienionych formacji, które pojawiają się nad powierzchnią na kilka godzin tylko po to, by z powrotem zatonąć, a to wszystko w zmieniającym się świetle dwóch słońc, które sprawiają, że planeta za każdym rzutem oka wygląda nieco inaczej. Te opisy zresztą skojarzyły mi się z totalnie doskonałymi opisami z 2001: Odysei kosmicznej, które uwielbiam. Dodatkowo tutaj wiem, że to co przeczytałam, rzeczywiście w takiej formie zostało napisane i nie muszę się zastanawiać, jak to brzmi w oryginale i co poprawił, a co popsuł tłumacz.

Wcale się nie dziwię, że Solaris jest tak popularną powieścią Lema. Jest na tyle oderwana od rzeczywistości, że świetnie się starzeje, a jednocześnie to co znane, ludzkie, jest w niej bardzo wiarygodne. Mamy i trochę dramatu człowieka, który dostał szansę na naprawienie swoich błędów z przeszłości, a może nawet na swego rodzaju odkupienie, i trochę rozkmin o prawdzie i o tym, co znaczy właściwie życie, a na pierwszym planie oczywiście próbę nawiązania kontaktu z obcym – takim bardzo obcym, obcym w stopniu, który tak naprawdę uniemożliwia jakiekolwiek porozumienie. Ale mam wrażenie, że ani Solaris, ani specjaliści w dziedzinie solarystyki nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa i powieść nie jest tak do końca pozbawiona nadziei.





Tak to wygląda: gładka powierzchnia marszczy się, uspokojony już, zaschłymi pianami okryty przybój poczyna wrzeć, od horyzontów pędzą współśrodkowe ciągi fal, takich samych umięśnionych kraterów jak te, które asystują narodzinom mimoidu, ale tym razem rozmiary ich są nieporównanie większe. Podmorska część symetriady zostaje ściśnięta, kolos podnosi się z wolna w górę, jakby miał zostać wyrzucony poza obręb planety, wierzchnie warstwy oceanicznego gleju zaczynają się aktywizować, wpełzają coraz wyżej, na boczne ściany, powlekają je, tężejąc, zamurowują wyloty, ale to wszystko jest niczym w porównaniu z tym, co zachodzi jednocześnie w głębi.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...